Die regter het verklaar dat die grootmaatbewakingsaktiwiteite en buitelandse seinonderskepping wat deur die Nasionale Kommunikasiesentrum onderneem is, onwettig en ongeldig was.
Na 'n uitgerekte hofstryd wat eers deur amaBhungane geïnisieer is, het regter Roland Sutherland by die hooggeregshof in Johannesburg die Wet op die Regulering van Onderskepping van Kommunikasie en Verskaffing van Kommunikasieverwante Inligting (Rica) onwettig verklaar.
amaBhungane het in April 2017 met regstappe begin nadat hy verneem het dat besturende vennoot en ondersoekende joernalis, Sam Sole, die teiken van staatstoesig onder Rica was terwyl hy die besluit van die Nasionale Vervolgingsgesag ondersoek het om korrupsie-aanklagte teen oudpresident Jacob Zuma te laat vaar.
Vroeër die jaar, Right2Know en Privacy International het by die hooggeregshof in Pretoria betoog dat grootmaatbewaking 'n buitengewone skending van regte is en 'n einde aan die praktyk geëis het.
Die twee organisasies het as vriende van die hof by amaBhungane Centre of Investigating Journalism aangesluit om sommige dele van Rica ongrondwetlik en ongeldig te verklaar.
'n Senior advokaat wat die Staatsveiligheidsagentskap (SSA) verteenwoordig, advokaat Vuyani Ngalwana het dit later teëgewerk deur aan te voer dat joernaliste nie geregtig is om te dikteer hoe Rica geïmplementeer moet word om hulle te akkommodeer nie.
Ngalwana het gesê joernaliste kan nie voorkeurbehandeling kry of nasionale veiligheid in gevaar stel wanneer dit by terreurdreigemente kom nie.
Hy het aangevoer dat hy nie die haalbaarheid van kennisgewing ná toesig sien nie, en gesê dit dien geen doel nie en sal slegs die intelligensie-agentskappe en nasionale veiligheid in gedrang bring.
“Howe is nie daar om op die maat van die media te dans vir brownie-punte nie. Dit is in elk geval ontoelaatbaar vir die hof om in die stryd van magte van 'n wetgewende aard te tree,” het hy gesê.
Hy het gesê joernaliste moet hul bekommernisse tydens openbare konsultasietydperke opper.
“Hulle kan nie uit daardie proses onttrek en hof toe kom en probeer om hul eie weergawe af te dwing van wat die wet moet sê nie, wanneer hulle nie verantwoordelik is vir die hoë misdaadsyfer nie, is politici.”
Ngalwana het in sy slotverklaring gesê amaBhungane moet gelas word om koste te betaal omdat hulle reeds in Junie 2017 geweet het dat daar 'n wetsontwerp in proses is om Rica te wysig.
UPDATE:
amaBhungane se eerste uitdaging was gerig op die grondwetlikheid van verskeie bepalings van RICA, wat die onderskepping van kommunikasie van enige persoon deur gemagtigde staatsamptenare toelaat, onderhewig aan voorgeskrewe voorwaardes.
Die tweede uitdaging het betrekking op “grootmaat-onderskeppings” van telekommunikasieverkeer deur die staat op grond daarvan dat geen wettige gesag bestaan om dit te doen nie.
Regter Sutherland het gesê deel van die dinamiek van ondersoekende joernalistiek is dat ondersoekende joernaliste inligting bekom van fluitjieblasers en ander wat oor hul base inlig sonder om geïdentifiseer te wil word.
Daarom is 'n behoefte om bronne privaat en geheimsinnig te hou "aksiomaties tot die oefening".
Onder die vyf bevele wat toegestaan is, was 'n bevel dat artikels 16(7), 17(6), 18(3)(a), 19(6), 20(6) en 22(7) van RICA teenstrydig was met die Grondwet. en ongeldig in die mate waarin dit versuim het om prosedures voor te skryf om die onderwerp van die onderskepping in kennis te stel.
“RICA, insluitend artikels 16 (7) daarvan, is teenstrydig met die Grondwet en gevolglik ongeldig in die mate dat dit nie voldoende voorsiening maak vir 'n stelsel met toepaslike voorsorgmaatreëls om die feit te hanteer dat die betrokke bevele ex parte toegestaan word nie (sonder kennisgewing) en die ongeldigheidsverklaring word vir twee jaar opgeskort om die Parlement in staat te stel om gebrek te herstel.”
Hy het die verklaring van ongeldigheid vir twee jaar opgeskort om die parlement tyd te gee om die wet te wysig.
Daar was geen kostebevel nie.
Artikel deur Kaunda Selisho & The Citizen