Daar is tans drie voorstelle oor hoe om Artikel 25 van die Grondwet te wysig om onteiening van grond sonder vergoeding moontlik te maak – twee van die Parlement se regseenheid en een van die EFF.
Die ad hoc-komitee wat die taak het om artikel 25 te wysig, het Woensdag vergader vir wat Mathole Motshekga, komiteevoorsitter, 'n "grondwetlike dialoog oor grondbesit" genoem het, onder voorsitterskap van die voormalige regter van die konstitusionele hof en huidige inspekteur van korrektiewe dienste Johann van der Westhuizen.
Verskeie belanghebbendes uit die openbare sektor het die geleentheid gehad om hul mening te lug.
Advokaat Charmaine van der Merwe van die Parlement se regsdienste het twee opsies aangebied wat die eenheid opgestel het oor hoe artikel 25 gewysig kan word.
Die eerste opsie het sy voorgestelde wysigings aan subartikels (2)(b) en (3) van Artikel 25 voorgestel om soos volg te lees:
(2)(b) onderhewig aan vergoeding, waarvan die bedrag en die tyd en wyse van betaling óf deur diegene wat geraak is ooreengekom óf deur 'n hof besluit of goedgekeur is: Met dien verstande dat 'n hof kan bepaal dat geen vergoeding betaalbaar is nie in die geval van onteiening van grond vir doeleindes van grondhervorming...
(3) Waar vergoeding betaalbaar is, moet die bedrag van die vergoeding en die tyd en wyse van betaling regverdig en billik wees, wat 'n billike balans weerspieël tussen die openbare belang en die belange van diegene wat geraak word, met inagneming van alle relevante omstandighede.
Hierdie onderafdelings lees tans soos volg:
(2) Eiendom mag slegs ingevolge 'n wet van algemene toepassing onteien word;
(a) vir 'n openbare doel of in die openbare belang; en onderhewig aan vergoeding, waarvan die bedrag en die tyd en wyse van betaling óf deur diegene wat geraak is ooreengekom óf deur 'n hof besluit of goedgekeur is.
(3) Die bedrag van die vergoeding en die tyd en wyse van betaling moet regverdig en billik wees, wat 'n billike balans weerspieël tussen die openbare belang en die belange van diegene wat geraak word, met inagneming van alle relevante omstandighede, insluitend:
(a) die huidige gebruik van die eiendom; (b) die geskiedenis van die verkryging en gebruik van die eiendom; (c) die markwaarde van die eiendom; (d) die omvang van direkte staatsbelegging en subsidie in die verkryging en voordelige kapitaalverbetering van die eiendom; en die doel van die onteiening.
Die tweede opsie behels die insluiting van 'n verdere subklousule, wat lees:”(4A) Nieteenstaande die vereiste vir vergoeding beoog in subartikels (2), (3) en (4), kan grond onteien word sonder die betaling van enige vergoeding as 'n wettige opsie vir grondhervorming om die resultate van vorige rassediskriminasie reg te stel.”
In beide gevalle beveel sy ook aan dat die volgende subklousule in Artikel 25 geskryf word: “Nasionale wetgewing moet die omstandighede uiteensit waaronder eiendom onteien mag word sonder die betaling van vergoeding.”
Floyd Shivambu, EFF-hoofsweep, het die volgende wysiging aan Artikel 25 voorgestel:
“(1) Die staat, insluitend die Parlement, die uitvoerende gesag en die regbank dra 'n verpligting om wanbalanse van die verlede reg te stel deur wette in te stel wat regstelling sal bewerkstellig en alle hulpbronne billik sal herverdeel.
(2) Eiendom kan sonder vergoeding onteien word (a) slegs ingevolge 'n wet van algemene toepassing; (b) vir 'n openbare doel of in die openbare belang.
(3) Die staat moet bewaarder wees van al Suid-Afrika se natuurlike hulpbronne, insluitend grond, minerale hulpbronne en water, en relevante wetgewing moet goedgekeur word om staatsbewaring van natuurlike hulpbronne duidelik te definieer en te kontekstualiseer.”
Die komitee sal volgende week oor hierdie opsies beraadslaag. Daar word voorsien dat 'n konsepwetsontwerp teen 27 November gepubliseer sal word. Daarna sal dit deur die normale openbare deelnameproses gaan.
Die komitee verwag om sy werk teen 31 Maart 2020 klaar te maak.
Verlede jaar het albei huise van die Parlement besluit dat Artikel 25 gewysig moet word om uitdruklik te maak wat implisiet in die Grondwet is om onteiening sonder vergoeding toe te laat. Dit, op aanbeveling van die gesamentlike grondwetlike hersieningskomitee, wat met 'n groot openbare deelnameproses gegaan het.
Die vraag voor die ad hoc-komitee is dus nie of die Grondwet gewysig moet word om onteiening sonder vergoeding toe te laat nie, maar om ’n wetsontwerp op te stel wat die artikel wysig.
Artikel deur News 24